گزارش دهمین جلسه انجمن نسل پیشرو ارتباطات (۵G)

در ادامه ‌جلسات فروم نسل پیشرو ارتباطات (۵G) به منظور هم‌اندیشی بازیگران و صاحب‌نظران حوزه ۵G، جلسه دهم با موضوع مدیریت فرهنگی-اجتماعی ۵G در تاریخ ششم دی ماه ۹۵ در محل پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات برگزار شد. در این جلسه، نمایندگانی از دانشکده پست و مخابرات، مرکز همکاری‌های فناوری و نوآوری ریاست جمهوری، گروه VAPPS، مخابرات ایران، مرکز ملی فضای مجازی، اساتید و دانشجویان دانشگاهها، شرکت‌های داخلی و متخصصان دیگری از حوزه ICT حضور داشتند.

در ابتدای جلسه، سرکار خانم دکتر جدا، مجری پروژه ۵G در بیاناتی کوتاه، مقدمه‌ای بر موضوع بیان نمودند.

در بخش بعدی، جناب آقای دکتر اسلامی، دبیر کارگروه مطالعات اقتصاد و تجارت در پژوهشگاه فضای مجازی و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی که مدیریت جلسه را نیز برعهده داشتند، مقدمه ای در خصوص پیوست فرهنگی و اهمیت آن ارائه نمودند. اهم موارد مطرح شده توسط ایشان بصورت زیر است:

  • نیاز به هم افزایی در زمینه سیاستگذاری فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و اهمیت ارتباط و مفاهمه بین نهادهای سیاستگذار با همدیگر، به منظور عدم ایجاد مقاومت در این حوزه‌ها.
  •  از سال ۸۸-۸۹ بحث پیوست فرهنگی برای فناوری در کشور مطرح شد و در سال ۹۱، نظام نامه آن در شورای عالی انقلاب فرهنگی مصوب شد. بعد از آن، پیوست‌های فرهنگی مختلفی در کشور تدوین شده است از جمله پیوست فرهنگی نسل ۳ و ۴ مخابرات پهن باند که در مرکز تحقیقات مخابرات آماده شد.

در ادامه جلسه، جناب آقای آرش وکیلیان از طرف پژوهشگاه فضای مجازی مرکز ملی فضای مجازی، ارائه ای در خصوص پیوست فرهنگی فناوری داشتند که موارد مهم مطرح شده در سخنان ایشان، بصورت زیر است:

  • بطور کلی می‌توان ۶ نوع مواجهه فعال فرهنگی با فناوری داشت:
    • مطالعه و آماده سازی محیط فرهنگی برای یک فناوری، خدمت، محصول  (بحث رشته مدیریت)
    • کاربست فناوری، خدمت، محصول و غیره برای فعالیت‌ها و آثار فرهنگی (مرتبط با اقتصاد فرهنگ)
    • کاهش آثار و پیامدهای منفی و افزایش آثار مثبت فرهنگی یک موضوع (بیشتر موضوع کاری شورای عالی انقلاب فرهنگی بوده است، مشابه بحث اتا)
    • ایجاد همگرایی موضوع پیوست با فرهنگ جامعه یا بهره برداری از آن برای بهبود فرهنگ عمومی و تخصصی (جامعه شناسی فرهنگی) که در حال حاضر، اروپا، بیشتر در این نوع مواجهه فرهنگی فعالیت دارد.
    • مهندسی فرهنگی: توسعه فناوری، محصول یا خدمت بر اساس ارزش‌های فرهنگی جامعه (کارکردگراها و برخی از نئومارکسیست‌ها)
    • تکامل فرهنگ و نظام فرهنگی جامعه با بهره گیری از فناوری بر اساس ارزش‌های بنیادی که فعلاً در دنیا کاری روی این نوع مواجهه انجام نمیشود و فعلاً در دستور کار بررسیهای ما نیست.
  • تعاریف مختلف برای واژه فرهنگ می‌توان ارائه نمود:
    • بر اساس اوبژه‌ها (اعیان): آداب، رسوم، مصنوعات و…
    • فرهنگ بمثابه امر ارزشی و فاخر (تعریف ارزشی از فرهنگ)
    • نگرش‌ها و ارزش‌ها و رفتارهای یک جامعه
    • خرده نظام در عرض خرده نظام‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه (کارکردگراها)
    • سبک زندگی (پسا‌ساختارگراها)
    • امر بین الاذهانی که به امور مختلف زندگی معنا می‌دهد (برساخت گراها)
    • صورت نمادین برامده از زیرساخت ابزار تولید و فناوری (مارکسیست‌ها)
    • نظام واره ای از باورها، نگرش‌ها، نمادها، کنش‌ها و مصنوعات

که موارد اول و دوم، در بحث پیوست فرهنگی فناوری، موضوعیت ندارند. تدوین نقشه فرهنگی در کشور براساس تعریف چهارم انجام شده است. تعریف لازم برای نگارش پیوست فرهنگی، جایی بین تعاریف ۳، ۴، ۵ و ۶ است.

  • تعاریف مختلف فناوری:
    • How to do things
    • قواعد استحصال قوای علّی طبیعت: (تبدیل برق به انرژی قابل مدیریت)
    • مصنوعات تکنیکی (تیرکمان تا فاوا)
    • تعیّن امیال و اراده‌های انسانی در کالبد مادی (رسانه امتداد چشم و گوش)
    • فضای مجازی را در دو سطح می‌توان تحلیل کرد:
    • سیستم‌های اجتماعی-تکنیکی: فناوری‌های پیچیده ای که حاصل تلفیق سیستم اجتماعی و سیستم فنی هستند  (کل نگر)
    • شبکه کنشگران اجتماعی از طریق فناوری فاوا (جزء نگر)
  • برای صحبت در خصوص پیوست فرهنگی ۵G، باید معلوم کنیم در چه سطحی میخواهیم دراین باره مطالعه نماییم.
  • می توان ۵G را به مثابه یک سیستم اجتماعی-فرهنگی دید که قاعده‌گذاریهایی برای آن انجام می‌شود.
  • سیاستگذاری چیست و نحوه پیوست نگاری فرهنگی چگونه است؟ سیاستگذاری را می‌توان بصورت زیر تعریف کرد: فرایندی که طی آن حکومت تصمیم می‌گیرد نسبت به یک مسأله عمومی تصمیمی را اتخاذ کند تا تغییری در وضعیت حاصل شود.
  • سیاستگذاری بعد از طی مراحل مختلف، منجر به سطحی از بلوغ می‌رسد که در آن، میتوان راه حلها و مشکلات را کاملاً مشخص نمود و تصمیم گیری کرد. تا رسیدن به این مرحله برای ۵G، یک زمان ۵ ساله لازم است.
  • تعریف سیاستگذاری فرهنگی: سیاستگذاری هر موضوعی بر مبنای ارزش‌ها و مولفه‌ها و با استفاده از روش‌ها و ابزارهای فرهنگی
  •  «پیوست نگاری فرهنگی» یک راهبرد در سیاستگذاری فرهنگی
  • تعریف شورای عالی انقلاب فرهنگی برای پیوست فرهنگی: "پیوست فرهنگی مجموعه‌ای است برای شناسایی، اقدام و ارزیابی از آثار و پیامدهای فرهنگی طرح‌ها و فعالیت‌ها که پس از انجام مطالعات لازم و با استناد به مبانی نظری و اسناد بالادستی بویژه نقشه مهندسی فرهنگی کشور متناسب با مقتضیات و شرایط جامعه، ضمن معرفی داده - ستاده یک سیاست اجرایی، طرح یا لایحه، پروژه یا هر فعالیت مهم دیگری با فرهنگ جامعه، با ارائه راهکارهای عملی برای تقویت آثار مثبت و حذف و کاهش پیامدهای مخرب آن در فرهنگ جامعه، راهنمای مجریان فعالیت‌ها و طرح‌ها در رعایت راهبردها، اعمال الزامات و استانداردهای مربوط و راهکارها در برنامه‌ها و اقدامات عملی در اجرای آن فعالیت خواهد بود."
  • باتوجه به تعریف فوق، نمی توان بصورت متأخر از فناوری، برای آن پیوست نگاری کرد و باید فناوری و خدمات آن، کمی متعیّن شده باشد.
  • در بحث امکان و لزوم سیاستگذاری فرهنگی، سه دیدگاه می‌تواند مخالف آن باشد:
    • نظریه خودتنظیمی بازار بر اساس منافع خصوصی (نئولیبرالیزم):

افراد در پی تأمین منافع شخصی خود عمل می‌کنند و بر اساس قواعد بازار این سودجویی شخصی منجر به نفع جمعی می‌شود. هر گونه سیاستگذاری و برنامه ریزی خارج از سازوکار بازار باعث کاهش کارایی بازار می‌شود.

  • نظریه روبنا بودن فرهنگ برای فناوری(مارکسیسم اکونومیسم):

فرهنگ روبنای زیرساخت اقتصادی است. ابزار تولید زیربنای تحولات نظم اجتماعی است که به روابط میان عوامل تولید شکل می‌دهد و فرهنگ در نتیجه تصعید/بازتولید مناسبت اجتماعی در ساحت معنایی شکل می‌گیرد.

  •  نظریه پست مدرن در امتناع سیاستگذاری فرهنگی:

فرهنگ امری قابل مدیریت و برنامه‌ریزی نیست. فرهنگ تابع قواعد معینی نیست و قابل ارزشگذاری هم نیست.

  • نکته قابل توجه این است که سه گروه فوق، علیرغم ادعاهای تئوریک خود، در عمل، سیاستگذاری فرهنگی را انجام می‌دهند.
  • از سطوح ۶ گانه مواجهه فرهنگی، سطح ۱ در سطح حاکمیتی نیست ولی باید علم به آن وجود داشته باشد. سطح ۳ در نسل سوم اجرا شد و پیشنهاد می‌شود با بسط آن و نگاه به تجارب جهانی، آنرا در وضعیت کنونی برای ۵G نیز ارائه داد. در سطوح ۴ و ۵ از انواع مواجهه هم می‌توان ورود کرد. البته سطح ۵ یک بحث کلان حاکمیتی است و تصمیم گیری برای آن در حد سازمان مدیریت و برنامه ریزی است، نه در سطح مرکز تحقیقات مخابرات.
  • مشکل کشور در زمینه مواجهه فرهنگی این است که همیشه متأخر از پدیده با آن مواجه می‌شویم و مواجهه ما، بعد از بکارگیری فناوری و ظهور پیامدهای منفی آن است.

در ادامه جلسه، جناب آقای آخوندی، از دانشکده پست و مخابرات، نظرات خود را بیان نمودند:

  • تدوین پیوست فرهنگی برای فناوری، یک آرزو برای اهالی فرهنگ است که قابل تحقق نیست.
  • در رویکرد کشورهای مختلف مثل کشورهای اروپایی، فرهنگ، جزیره ای بر اقیانوس اقتصاد است. یعنی جنبه اقتصادی بر بحث فرهنگ، غالب است.
  • سهم بزرگی از کاربری‌های فضای مجازی، مربوط به حوزه سرگرمی است و تدوین سیاستهای فرهنگی برای این حوزه کاری بسیار دشوار است.
  • زیربنای هر نوع فعالیتی باید مبتنی بر مشاهده محیط باشد و مادامی که شناخت درستی از محیط نداشته باشیم، هرنوع سیاستگذاری منجر به موفقیت نخواهد شد. بنابراین باید به فعالیت کاربران در فضای مجازی و روند تمایلات و گرایشهای آنان، توجه کافی را مبذول داشت.

جناب آقای دکتر اسلامی این نکته را مطرح نمودند که انتخاب سطح مواجهه موضوع مهمی است و می‌توان از ابزارهای قانونی که در اختیار سیاستگذار است، استفاده نمود تا هزینه استفاده‌های غیرفرهنگی و غیراخلاقی از فناوری را افزایش داد.

جناب آقای زارعی فرد از مرکز تحقیقات مخابرات ایران، پیشنهاد دادند که تجربه پیوست نگاری قبلی برای اپراتورهای موبایل، اگر اجرایی شده است، در جلسات بعدی مطرح شود و نتایج اجرای آن مورد بررسی قرار گیرد.

جناب آقای حسین پور از مخابرات ایران تأکید داشتند که:

  • باید بحث پیوست نگاری با توجه به اسناد بالادستی باشد و این اسناد، ملاک عمل قرار گیرد. هرچند ممکن است بر خود آن اسناد هم انتقاداتی وارد باشد اما باید به عنوان مبنای بحث‌های آتی درنظر گرفته شوند. 
  • روند مشتریان در دنیا هم ۷۰ درصد بر روی سرگرمی است و درآمد فراهم کنندگان محتوا هم در همین حوزه بیشتر از سایر بخشهاست.
  • باید به تجربیات گذشته نگاه کرد و دلایل موفقیت یا عدم موفقیت آنها را احصاء نمود تا بتوان به موفقیت برنامه‌های بعدی امیدوار بود.

سرکار خانم محقق از مرکز تحقیقات مخابرات ایران، نظرات خود را در قالب موارد ذیل مطرح نمودند:

  • در تدوین پیوست فرهنگی برای شبکه ملی اطلاعات که قبلاً به انجام رسیده است، بحث اقتصادی بسیار پررنگ است و خود آقای مهندس جهانگرد نیز نظرشان بر این بوده است که بحث صیانت، کمتر مورد بررسی قرار گیرد و بیشتر به موضوعات صنایع خلاق و اقتصاد توجه شود.
  • کشورهای دیگر چند رکن مهم برای بحث فرهنگی درنظر گرفته اند همچون حریم خصوصی، مالکیت معنوی و اخلاق دیجیتال و بقیه مسائل همگی توسط پارامتر اقتصاد، تعیین می‌شوند. بنابراین پیشنهاد می‌شود که در ایران هم چند معیار فرهنگی تعیین کنیم و بقیه موارد را به بازار واگذار نماییم.

در ادامه، مدیر جلسه از جناب آقای مهندس استاجی از کمیسیون محتوا در مرکز ملی فضای مجازی درخواست نمودند که در جلسه بعدی فروم، گزارشی در خصوص سیر اقدامات پیوست فرهنگی قبلی و وضعیت فعلی آن ارائه نمایند.

در بخش پایانی جلسه، آقای دکتر اسلامی ارائه ای در خصوص پیوست فرهنگی قبلی برای اپراتورهای همراه داشتند و موارد زیر در این ارائه مطرح شد:

  • مروری بر فتاوای آیات عظام در خصوص حرمت استفاده از خدمات موبایل پهن باند.
  • مروری بر مصوبه کمیسیون تنظیم مقررات شورای عالی فضای مجازی برای بسته شدن تماس تصویری
  • با بسته شدن تماس تصویری، کاربران به سمت سرویسها و پیام رسان‌های دیگر مبتنی بر اینترنت رفتند که عملاً کنترل اپراتور (که در تماس تصویری وجود داشت) از بین رفت. بنابراین اگر مواجهه با یک فناوری بصورت منفعل باشد، کنترل و مدیریت بر آن نیز مخدوش می‌شود.
  • تعریف مهندسی فرهنگی مطابق سند نقشه مهندسی فرهنگی کشور (۱۳۹۲)
  • مخاطرات مهندسی فرهنگی و ملاحظات آن: کالاسازی فرهنگی و اقتدار فرهنگی.
  • الزامات مهندسی فرهنگی
  • در مهندسی فرهنگی کشور، برای سازمانهای فرهنگی بودجه مصرف می‌شود که فکر میکنیم بیشترین مداخله فرهنگی را دارند اما در بحث فضای مجازی، سازمانهایی که ذاتاً مأموریتشان فرهنگی است، تأثیرگذاری حداکثری را ندارند بلکه سازمانهایی که غیرمستقیم در این حوزه وارد می‌شوند، با نحوه مدیریت و برنامه‌ریزیها و دسترسیها و مجوزها و سیاستگذاریهای خود بیشترین تأثیر را بر این حوزه دارند.
  • لیستی از اقدامات پیوست نگاری فرهنگی
  • مدل کلی مهندسی فرهنگی کشور
  • مروری بر فناوریهای ارتباطی و ویژگیهای آنها
  • مطالعه تطبیقی درباره برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی برای فناوریها در نقاط مختلف دنیا
  • اسناد بالادستی حوزه فرهنگی
  • شناسایی تهدیدها و فرصتها در حوزه تدوین پیوست فرهنگی